Buchu, tên khoa học Agathosma betulina (P.J.Bergius) Pillans (tên cũ Barosma betulina), họ Cam chanh (Rutaceae), là một trong những cây thuốc nổi tiếng nhất của Nam Phi. Tên “buchu” bắt nguồn từ tiếng của người Khoi-San, dùng để chỉ bất kỳ cây nào có thể phơi khô, tán bột làm thuốc — và buchu là cây được người Khoisan quý trọng nhất trong kho thuốc của họ.

1. Phân bố và đặc điểm
Buchu là cây bụi thường xanh, cao 1–2 m, lá nhỏ hình trứng, hơi da, phủ đầy tuyến tinh dầu, mọc đặc hữu ở vùng núi Western Cape, Nam Phi — vùng thực vật Fynbos nổi tiếng thế giới. Trong 150 loài Agathosma của Nam Phi, chỉ hai loài được dùng làm thuốc: A. betulina (buchu lá tròn, “true buchu”) và A. crenulata (buchu lá dài) — hai loài khác nhau rõ về hóa học và độ an toàn. Lá buchu chứa 1–3,5% tinh dầu, thành phần chính là diosmin, diosmetin và hợp chất đặc trưng diosphenol (còn gọi là buchu camphor), cùng flavonoid và chất nhầy. Lá có mùi thơm mạnh, gợi nhớ mùi nho đen pha với hương thảo và bạc hà.
2. Công dụng theo y học truyền thống của người Khoisan
Người Khoisan ở vùng Cape đã dùng buchu từ lâu đời, trước khi người châu Âu tới:
- Đường tiết niệu: công dụng nổi tiếng nhất — lá pha trà dùng khi viêm bàng quang, viêm niệu đạo, viêm tuyến tiền liệt, sỏi thận, tiểu ra máu; tinh dầu được đào thải qua thận gần như không đổi, khiến nước tiểu có tính sát trùng nhẹ.
- Lợi tiểu: tăng lượng nước tiểu, giúp “rửa” đường tiết niệu — trong dược điển hiện đại, buchu được xếp là thuốc lợi tiểu (aquaretic) và sát trùng đường tiết niệu.
- Tiêu hóa: dùng như thuốc bổ tiêu hóa, giảm đầy hơi, đau bụng, tiêu chảy, buồn nôn; kích thích ra mồ hôi khi thấp khớp, gút.
- Vết thương và da: lá giã đắp vết thương, bầm tím, bong gân; giấm ngâm lá buchu dùng rửa vết thương, trị thấp khớp.
- Đuổi côn trùng, dưỡng da: lá khô tán bột trộn với mỡ bôi da làm kem dưỡng ẩm, chống côn trùng và khử mùi — thiết yếu trong khí hậu sa mạc của người Khoisan.
Người định cư Hà Lan học cách dùng buchu từ người Khoisan vào thế kỷ 17; đến thập niên 1850, buchu trở thành thuốc thịnh hành ở châu Âu và Hoa Kỳ: được ghi trong Dược điển Anh năm 1821 và Dược điển Hoa Kỳ, dùng cho viêm bàng quang, viêm niệu đạo, viêm tuyến tiền liệt và gút — rồi dần bị kháng sinh thay thế trong thế kỷ 20.
3. Cách dùng truyền thống
- Trà lá buchu: 1–2 g lá khô hãm nước nóng (không sôi) 5–10 phút, uống ngày 3 lần; theo truyền thống Khoisan có thể thêm mật ong hoặc đường nâu.
- Rượu ngâm lá: lá ngâm rượu brandy theo tập quán Nam Phi, dùng liều nhỏ.
- Giấm ngâm lá: dùng ngoài da khi bầm tím, bong gân, đau thấp khớp.
- Bột lá trộn mỡ: bôi da dưỡng ẩm, chống côn trùng theo cách của người Khoisan.
4. Lưu ý an toàn
Phân biệt đúng loài là tối quan trọng: chỉ Agathosma betulina được xem là “true buchu” dùng trong; loài họ hàng A. crenulata chứa tới khoảng 50% pulegone trong tinh dầu (so với dưới 5% ở betulina) và không được nhầm lẫn. Pulegone là monoterpene gây độc gan khi chuyển hóa ở gan, và có tác dụng kích thích tử cung — vì vậy buchu chống chỉ định khi mang thai, và người bệnh gan không nên dùng liều cao, kéo dài. Bằng chứng lâm sàng hiện đại về buchu còn hạn chế; cây vẫn được dùng chủ yếu trong các chế phẩm bổ trợ đường tiết niệu truyền thống. Người đang dùng thuốc lợi tiểu, thuốc huyết áp hoặc có bệnh thận nên hỏi bác sĩ trước khi dùng. Không dùng tinh dầu buchu nguyên chất để uống.
Nguồn tham khảo:
- Skosana và cộng sự (2014): “Buchu – The Multi-Purpose Ethnomedicinally Important Specie and Its Benefits in the Reproductive System” — researchgate.net
- NATVIE Healthcare: “Buchu” — natviehealthcare.com
- Botanical Intelligence: “Buchu” — botanicalintelligence.ca
- Wikipedia: Agathosma betulina
Khuyến cáo
⚠️ Khuyến cáo: Thông tin trong bài chỉ để tham khảo, không thay thế chẩn đoán, tư vấn hay chỉ định điều trị của bác sĩ. Các công dụng nêu trên là kinh nghiệm y học cổ truyền và dân gian, chưa được khẳng định là chữa khỏi bệnh. Người có bệnh nền, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ hoặc đang dùng thuốc cần hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng.