Thảo Dược Việt Nam

Cam thảo (Glycyrrhiza uralensis) – “quốc lão” của Đông y Trung Quốc

2026-11-17 · Trung Quốc

Cam thảo, tên khoa học Glycyrrhiza uralensis Fisch., họ Đậu (Fabaceae), tên Hán là Gan Cao (甘草). Đây là một trong 50 vị thuốc cơ bản của Đông y, được tôn là “quốc lão” — bậc lão thần trong triều — vì xuất hiện trong hầu hết các thang thuốc và có khả năng điều hòa dược tính của các vị thuốc khác.

Cây cam thảo (Glycyrrhiza uralensis) tại Vườn thực vật Chelsea, London
Cây cam thảo (Glycyrrhiza uralensis) tại Vườn thực vật Chelsea, London — Ảnh: Daderot, CC0 (phạm vi công cộng), Wikimedia Commons

1. Nguồn gốc và phân bố

Cam thảo bắc là cây sống lâu năm của vùng khô hạn Bắc Trung Quốc — Nội Mông, Cam Túc, Tân Cương — cùng Mông Cổ và Siberia. Cây có hệ thống rễ và thân ngầm phát triển mạnh, có thể đâm ngang dưới đất đến 2 m; thân mọc đứng cao 0,5–1,5 m; lá kép lông chim gồm 9–17 lá chét hình trứng; hoa hình bướm màu tím nhạt; quả dạng đậu. Rễ và thân ngầm được thu hoạch sau 3–4 năm, vào mùa thu – đông khi cây đã tàn lụi. Dược liệu cam thảo bắc ở Việt Nam chủ yếu nhập khẩu, vì nước ta không trồng được loài này.

2. Vị trí trong Đông y

Cam thảo được ghi tên rất sớm trong các bản thảo với tên “quốc lão”. Đông y cho rằng cam thảo có vị ngọt, tính bình (khi dùng sống) hoặc tính ấm (khi sao mật), quy vào các kinh tỳ, vị, phế, tâm — có tài liệu ghi đi vào cả 12 kinh mạch. Vai trò nổi bật nhất của cam thảo là làm “sứ giả”: kết hợp các dược liệu có tính chất đối lập trở nên hài hòa, làm dịu tính kích thích hoặc giảm độc tính của một số vị thuốc mạnh, và dẫn thuốc đi khắp cơ thể — dẫn thuốc khí vào phần khí, dẫn thuốc huyết vào phần huyết — nên “không nơi nào trong cơ thể là thuốc không đến được”.

  • Bổ trung ích khí: trị các chứng tỳ vị hư nhược, ăn uống kém, mệt mỏi.
  • Nhuận phế, chỉ khái: dùng cho ho khan, viêm họng, hen suyễn.
  • Thanh nhiệt, giải độc: giải độc thuốc và thức ăn, hạ hỏa.
  • Hoãn cấp, chỉ thống: làm dịu cơn đau co thắt, đau bụng cấp.
  • Điều hòa các vị thuốc: làm cho các vị thuốc trong bài thuốc phối hợp hài hòa, bảo vệ vị khí khỏi tính quá hàn của dược liệu lạnh như đại hoàng, hoàng cầm.

Hoạt chất quan trọng nhất là glycyrrhizin (chiếm 6–14% rễ khô), tạo vị ngọt gấp khoảng 50 lần đường mía, có tác dụng kháng viêm, chống virus và giải độc.

3. Hai dạng chế biến và bài thuốc tiêu biểu

  • Sinh cam thảo (dạng sống): tính mát, dùng để thanh nhiệt, giải độc, hạ hỏa.
  • Chích cam thảo (tẩm mật sao vàng): tính ấm, dùng để bổ tỳ vị, hòa vị, dưỡng khí.
  • Chích cam thảo thang (trong Thương hàn luận): chích cam thảo làm chủ vị, trị rối loạn nhịp tim do tâm khí huyết bất túc (mạch kết, mạch đại).
  • Cam thảo còn có mặt trong nhiều cổ phương lớn như Tứ quân tử thang, Tiểu sài hồ thang.

4. Cách dùng và lưu ý an toàn

Liều thường dùng hằng ngày là 4–12 g dược liệu dưới dạng thuốc sắc, trà hãm hoặc bột, luôn dùng theo bài thuốc phối hợp và chỉ định của thầy thuốc Đông y.

Lưu ý quan trọng: dùng liều cao (trên 20 g/ngày) kéo dài có thể gây tích tụ natri và nước, dẫn đến phù nề và tăng huyết áp, đồng thời làm tăng đào thải kali qua nước tiểu gây hạ kali máu (mệt mỏi, yếu cơ). Không dùng liên tục quá 3 tuần nếu không có chỉ định. Không dùng chung với thuốc lợi tiểu hoặc thuốc điều trị tim mạch (như digitalis) nếu không có chỉ định của bác sĩ. Phụ nữ mang thai dùng quá nhiều cam thảo có thể làm tăng nguy cơ sinh non. Theo “thập bát phản”, cam thảo cấm phối hợp với cam toại, đại kích, nguyên hoa.

Nguồn tham khảo:

  • Pharmacity: “Cam thảo có tác dụng gì? Có nên dùng hàng ngày không?” — pharmacity.vn
  • Thiên Môn Bổ Phổi: “Cam thảo có mặt trong hầu hết các bài thuốc Đông y” — thienmonbophoi.vn
  • 1st Chinese Herbs: “Gan Cao (Licorice Root) Benefits, Uses & Safety Guide” — 1stchineseherbs.com
  • PubMed Central: Tổng quan dược lý cam thảo — pmc.ncbi.nlm.nih.gov

Khuyến cáo

⚠️ Khuyến cáo: Thông tin trong bài chỉ để tham khảo, không thay thế chẩn đoán, tư vấn hay chỉ định điều trị của bác sĩ. Các công dụng nêu trên là kinh nghiệm y học cổ truyền và dân gian, chưa được khẳng định là chữa khỏi bệnh. Người có bệnh nền, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ hoặc đang dùng thuốc cần hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng.