Chanh thơm Úc, tên khoa học Backhousia citriodora F.Muell., họ Sim (Myrtaceae), tên tiếng Anh là lemon myrtle. Đây là cây bản địa nổi tiếng nhất của Úc về mùi thơm: lá của nó chứa citral tới 90–98% trong tinh dầu — nồng độ cao nhất được biết đến trong bất kỳ loài cây nào, cao hơn cả sả chanh, tía tô đất hay cỏ roi ngựa chanh. Cây được nhà thực vật học người Đức – Úc Ferdinand von Mueller mô tả chính thức năm 1853, đặt tên theo nhà thực vật học người Anh James Backhouse.

1. Phân bố và đặc điểm
Chanh thơm Úc là cây gỗ nhỏ đặc hữu của rừng mưa cận nhiệt đới miền đông Úc, chủ yếu ở Queensland và phía bắc New South Wales. Cây cao 3–8 m (trồng làm cây cảnh có thể cao hơn), lá xanh bóng, hoa trắng nhỏ mọc thành chùm vào mùa hè. Khi vò lá, mùi chanh tỏa ra mạnh mẽ ngay lập tức — chính mùi này khiến người định cư châu Âu chú ý và đưa cây vào ẩm thực. Lá khô xay thành bột là gia vị đặc trưng của ẩm thực Úc hiện đại, dùng trong trà, bánh, sốt và món tráng miệng.
2. Công dụng theo y học truyền thống của người Aboriginal
Người Aboriginal Úc đã dùng chanh thơm Úc hàng nghìn năm, vừa làm thực phẩm vừa làm thuốc:
- Cảm, ho, đau họng: lá hãm nước nóng thành trà uống khi cảm lạnh, ho, đau họng, viêm xoang; hơi nước lá đặt trên lửa được hít vào để thông mũi.
- Tiêu hóa: trà lá dùng khi khó tiêu, đầy bụng, buồn nôn — citral có tác dụng làm dịu cơ trơn đường ruột.
- Vết thương: lá giã thành bột nhão sát trùng đắp lên vết cắt, vết thương ngoài da nhờ tính kháng khuẩn tự nhiên.
- Đau đầu: lá nghiền nát rồi hít mùi thơm để giảm đau đầu.
- Xua côn trùng: đốt lá trên lửa trại để xua muỗi và côn trùng; lá còn dùng gói cá nướng trong lá giấy bạch đàn (paperbark) để tạo hương vị.
- Trong Thế chiến II: chanh thơm Úc được ghi nhận đã dùng pha trà thảo dược cho binh lính Úc bị nhiễm trùng đường hô hấp.
3. Bằng chứng hiện đại nói gì?
Trong phòng thí nghiệm, tinh dầu chanh thơm Úc cho thấy hoạt tính kháng khuẩn, kháng nấm và kháng virus nhờ hàm lượng citral rất cao — diệt được các vi khuẩn thường gây nhiễm trùng da như Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa. Một thử nghiệm lâm sàng nhỏ ở trẻ em bị u mềm lây (molluscum contagiosum — bệnh da do virus gây các nốt nhỏ) ghi nhận dầu chanh thơm Úc bôi ngoài có tác dụng chống virus. Tuy nhiên, bằng chứng trên người còn rất ít; các công dụng điều trị vẫn chủ yếu là kinh nghiệm truyền thống, chưa được chứng minh qua thử nghiệm quy mô lớn.
4. Cách dùng và lưu ý an toàn
- Trà lá: 1 thìa cà phê lá khô hãm nước sôi 5–10 phút, uống khi cảm, đau họng, khó tiêu.
- Nấu ăn: bột lá dùng làm gia vị cho cá, gà, bánh, trà — lượng ẩm thực được xem là an toàn.
- Xông hơi: lá hãm trong bát nước nóng, hít hơi khi nghẹt mũi, cảm lạnh.
- Tinh dầu: chỉ dùng ngoài da sau khi pha loãng; tinh dầu nguyên chất có thể gây kích ứng và mẫn cảm da ở nồng độ cao. Tuyệt đối không uống tinh dầu nguyên chất.
- Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ nên dùng ở lượng ẩm thực thông thường, tránh chế phẩm tinh dầu đậm đặc; người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước khi dùng liều dược liệu.
Nguồn tham khảo:
- Warndu (thương hiệu của người bản địa Úc): “Lemon Myrtle Food Uses” — warndu.com
- Herb Nation: “What Makes Lemon Myrtle Unique? Benefits, Uses & History” — herbnation.com.au
- Herbs Search: “Lemon Myrtle (Backhousia citriodora): Uses, Research & Safety” — herbssearch.com
- Nourished Nutrients: “Lemon Myrtle Benefits and History” — nourishednutrients.com.au
Khuyến cáo
⚠️ Khuyến cáo: Thông tin trong bài chỉ để tham khảo, không thay thế chẩn đoán, tư vấn hay chỉ định điều trị của bác sĩ. Các công dụng nêu trên là kinh nghiệm y học cổ truyền và dân gian, chưa được khẳng định là chữa khỏi bệnh. Người có bệnh nền, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ hoặc đang dùng thuốc cần hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng.