Đương quy, tên khoa học Angelica sinensis (Oliv.) Diels, họ Hoa tán (Apiaceae), tên Hán là Dang Gui (当归), còn gọi là dong quai hay “nhân sâm của phụ nữ”. Đây là một trong những vị thuốc được kê đơn nhiều nhất trong Đông y, với lịch sử sử dụng gần 2.000 năm.

1. Nguồn gốc và phân bố
Đương quy là cây bản địa của Trung Quốc, trồng nhiều nhất ở tỉnh Cam Túc, vùng núi cao 2.000–3.000 m với khí hậu mát lạnh, cùng các tỉnh Thiểm Tây, Tứ Xuyên, Vân Nam. Cây thân thảo cao 0,4–1 m, rễ củ hình trụ, mùi thơm nồng đặc trưng. Bộ phận dùng làm thuốc là rễ phơi khô; trong thực hành Đông y, rễ còn được chia thành đầu, thân và đuôi rễ với trọng điểm tác dụng khác nhau.
2. Vị trí trong Đông y
Đương quy được ghi chép từ Thần Nông Bản Thảo Kinh (khoảng thế kỷ 1–2) và xuất hiện trong hơn 70 cổ phương quan trọng. Đông y xếp đương quy là vị thuốc bổ huyết chủ lực: vị ngọt, cay, tính ấm, quy kinh can, tâm, tỳ. Các tác dụng truyền thống gồm bổ huyết, hoạt huyết, điều kinh, giảm đau, nhuận tràng và tiêu sưng, sinh cơ.
- Bổ huyết: dùng khi huyết hư với biểu hiện da xanh, chóng mặt, mệt mỏi, da khô, hồi hộp, mờ mắt, ù tai.
- Điều hòa kinh nguyệt: vị thuốc chính cho kinh nguyệt không đều, kinh ít, mất kinh, đau bụng kinh do huyết hư kèm huyết ứ và hàn.
- Giảm đau: đau bụng, đau do chấn thương, đau khớp dạng phong thấp trên nền huyết hư.
- Nhuận tràng: trị táo bón do huyết hư, thường gặp ở người già, phụ nữ sau sinh, người bệnh lâu ngày.
- Tiêu sưng, liền vết thương: dùng trong các bài thuốc trị mụn nhọt, vết loét lâu lành.
Hoạt chất được nghiên cứu nhiều nhất là ligustilide (chiếm 45–50% tinh dầu) và acid ferulic, có liên quan đến tác dụng chống viêm, chống oxy hóa và điều hòa cơ trơn tử cung trong các nghiên cứu tiền lâm sàng.
3. Các bài thuốc cổ phương tiêu biểu
- Tứ vật thang (Si Wu Tang): đương quy + thục địa + bạch thược + xuyên khung — bài bổ huyết kinh điển.
- Đương quy bổ huyết thang: đương quy + hoàng kỳ theo tỉ lệ 1:5, dùng khi khí huyết đều hư, mệt mỏi, sốt nhẹ do hư.
- Tiêu dao tán: có đương quy làm vị dưỡng huyết, là một trong những phương thuốc được kê nhiều nhất cho can khí uất kết kèm huyết hư.
Ngoài làm thuốc, đương quy còn là vị nấu ăn: người Hoa thường hầm đương quy trong canh, cháo bồi bổ cho phụ nữ sau sinh (“tháng ở cữ”), sau kỳ kinh và cho người già yếu.
4. Cách dùng và lưu ý an toàn
Liều tham khảo trong thang thuốc sắc là 4,5–15 g rễ khô mỗi ngày, luôn dùng theo bài thuốc phối hợp và chỉ định của thầy thuốc Đông y. Không tự ý dùng dài ngày.
Lưu ý quan trọng: phụ nữ mang thai hoặc đang có kế hoạch mang thai không nên dùng đương quy vì có bằng chứng nó tác động lên cơ tử cung và có thể gây sảy thai. Đương quy có thể làm tăng tác dụng của thuốc chống đông (như warfarin) nên người đang dùng thuốc chống đông, thuốc hạ đường huyết hoặc sắp phẫu thuật phải hỏi bác sĩ. Người tiêu chảy do tỳ hư, thấp nhiệt cũng cần thận trọng.
Nguồn tham khảo:
- Herbal Reality: “Dang gui (Angelica sinensis): Benefits, Uses, Safety” — herbalreality.com
- Sacred Lotus: “Dang Gui (Chinese Angelica Root)” — sacredlotus.com
- Wikipedia: Angelica sinensis
Khuyến cáo
⚠️ Khuyến cáo: Thông tin trong bài chỉ để tham khảo, không thay thế chẩn đoán, tư vấn hay chỉ định điều trị của bác sĩ. Các công dụng nêu trên là kinh nghiệm y học cổ truyền và dân gian, chưa được khẳng định là chữa khỏi bệnh. Người có bệnh nền, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ hoặc đang dùng thuốc cần hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng.