Quandong, tên khoa học Santalum acuminatum (R.Br.) A.DC., họ Đàn hương (Santalaceae), còn gọi là đào sa mạc (desert peach), đào dại (wild peach), native peach. Tên gọi theo từng ngôn ngữ bản địa: wolgol (tiếng Noongar, Tây Úc), kurti (tiếng Nukunu, bán đảo Yorke). Đây là một trong những loại quả rừng (bush tucker) quan trọng nhất của người Aboriginal vùng khô hạn Úc.
1. Phân bố và đặc điểm
Quandong là cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ, cao 1–6 m, phân bố khắp vùng khô hạn và bán khô hạn ở miền nam và miền tây nước Úc — từ Tây Úc, Nam Úc tới New South Wales và Victoria — mọc trên đất cát, đất đỏ của sa mạc và vùng bán sa mạc. Quả chín màu đỏ tươi, đường kính 15–25 mm, vị chua chát, càng khô càng ngọt. Điểm đặc biệt: quandong là cây bán ký sinh trên rễ (root hemiparasite) — rễ của nó bám vào rễ cây chủ để hút thêm nước và dưỡng chất, nhờ đó sống được ở nơi khô cằn. Quả giàu vitamin C (khoảng 150 mg/100 g quả tươi — gấp đôi cam), vitamin E, folate, sắt (5,2 mg/100 g), canxi, magie, kẽm và đặc biệt giàu rutin — một flavonoid chống oxy hóa, chống viêm mạnh. Hạt nhân bên trong chứa dầu phức hợp có tính kháng khuẩn, kháng viêm.
2. Công dụng theo y học truyền thống của người Aboriginal
Người Aboriginal vùng sa mạc đã dùng quandong làm thực phẩm và thuốc suốt hàng chục nghìn năm — đá mài quandong được tìm thấy ở các di chỉ của người First Nations khắp lưu vực sông Murray–Darling, có niên đại hơn 50.000 năm. Quả là nguồn thực phẩm quý giá trong mùa khô, được ăn tươi, phơi khô dự trữ, nấu thành bánh hoặc mứt; người Pitjantjatjara xem quandong là thực phẩm thay thịt khi khan hiếm. Các cách dùng làm thuốc truyền thống:
- Vết thương và bệnh ngoài da: quả và lá hãm hoặc giã đắp lên vết thương, vết loét, mụn nhọt, vết muỗi đốt; hạt nhân giã thành bột nhão kháng khuẩn, kháng viêm để đắp da.
- Đau nhức và đau răng: hạt nhân nghiền thành thuốc đắp trị đau nhức, đau răng; rễ hãm nước uống khi thấp khớp.
- Đau bụng: lá dùng khi đau dạ dày, khó tiêu theo kinh nghiệm dân gian.
- Thuốc nhuận tràng: trà quả quandong được dùng như thuốc tẩy nhẹ trong y học truyền thống.
- Dầu dưỡng da và tóc: dầu ép từ hạt nhân dùng dưỡng da, dưỡng tóc, làm dịu da kích ứng.
Ngoài làm thuốc, hạt quandong còn được dùng làm hạt trang sức, đồ chơi và dụng cụ trong đời sống; cây quandong thường mang ý nghĩa tâm linh, nghi lễ trong cộng đồng.
3. Cách dùng hiện nay
- Ăn tươi hoặc khô: quả ăn sống vị chua chát như chanh; quả khô ngâm nước cho mềm rồi ăn, hoặc nấu mứt, sốt, bánh, nước ép.
- Bột quả: bột quandong sấy khô rắc lên sữa chua, salad, sinh tố — nguồn vitamin C và rutin tự nhiên.
- Mỹ phẩm: chiết xuất quả và dầu hạt có mặt trong serum, kem dưỡng nhờ vitamin C và rutin hỗ trợ tổng hợp collagen, làm sáng da — tuy chưa có nghiên cứu trên người về tác dụng này khi uống.
- Trà lá: lá hãm nước nóng uống khi đau bụng, khó tiêu theo kinh nghiệm dân gian.
4. Lưu ý an toàn
Quả quandong với lượng thực phẩm thông thường được xem là an toàn và giàu dinh dưỡng; chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người về việc dùng quandong làm thuốc, nên mọi tuyên bố điều trị bệnh đều chưa được chứng minh. Hạt nhân chứa dầu đậm đặc — chỉ dùng ngoài da theo kinh nghiệm truyền thống, không ăn hạt nhân sống với lượng lớn vì dầu hạt có thể gây khó tiêu, buồn nôn. Nhiều cây bản địa Úc có độc tính và khó phân biệt — không tự hái, dùng cây dại làm thuốc khi chưa có kinh nghiệm nhận diện và chế biến, hoặc chưa được người có chuyên môn hướng dẫn; việc hái cây trong vườn quốc gia bị hạn chế. Phụ nữ mang thai và người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước khi dùng chiết xuất đậm đặc.
Nguồn tham khảo:
- SQ Landscapes: “Bush medicine in Australia’s backyard” — sqlandscapes.org.au
- Warndu: “Quandong (Native Peach) Food Uses” — warndu.com
- Jean and Andy: “Indigenous Botanicals and how we use them” — jeanandandy.com.au
- Wikipedia: Santalum acuminatum
Khuyến cáo
⚠️ Khuyến cáo: Thông tin trong bài chỉ để tham khảo, không thay thế chẩn đoán, tư vấn hay chỉ định điều trị của bác sĩ. Các công dụng nêu trên là kinh nghiệm y học cổ truyền và dân gian, chưa được khẳng định là chữa khỏi bệnh. Người có bệnh nền, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ hoặc đang dùng thuốc cần hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng.