Thảo Dược Việt Nam

Sutherlandia (Lessertia frutescens) – “cây ung thư” cancer bush của Nam Phi

2026-11-22 · Châu Phi

Sutherlandia, tên khoa học hiện nay là Lessertia frutescens (L.) Goldblatt & J.C.Manning (tên cũ Sutherlandia frutescens), họ Đậu (Fabaceae), tên tiếng Anh là cancer bush, tiếng Afrikaans là kankerbos, các tên bản địa gồm unwele, insiswa, phetola, lerumo-lamadi. Đây là một trong những cây thuốc được dùng rộng rãi nhất trong y học truyền thống Nam Phi, nổi tiếng tới mức được đưa vào dược điển thảo dược của nước này.

Cây sutherlandia (Sutherlandia frutescens) đang ra hoa
Cây sutherlandia (Sutherlandia frutescens) đang ra hoa — Ảnh: Michael Wolf, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

1. Phân bố và đặc điểm

Sutherlandia là cây bụi nhỏ, cao 0,5–1,5 m, lá kép nhỏ màu xanh bạc, hoa đỏ cam rực rỡ hình đậu, quả phồng như bong bóng chứa hạt — hình dáng quả rất đặc trưng, dễ nhận biết. Cây phân bố rộng ở miền nam châu Phi — Eastern Cape, KwaZulu-Natal, Northern Cape, Western Cape — và ven biển Tây Phi, mọc ở đất khô, sườn đồi, ven đường. Bộ phận dùng làm thuốc là lá và thân non, vị rất đắng, thường pha trà, sắc nước hoặc tán bột làm viên. Hoạt chất được nghiên cứu gồm amino acid L-canavanine, GABA (acid gamma-aminobutyric), pinitol, các sutherlandioside (glycosid cycloartane) và saponin.

2. Công dụng theo y học truyền thống Nam Phi

Người dân Nam Phi — gồm người Zulu, Sotho, Xhosa và các cộng đồng Khoi-San — đã dùng sutherlandia từ lâu đời, pha trà đắng uống hằng ngày như thuốc bổ. Các công dụng truyền thống được ghi trong y văn (van Wyk, 1997 và các tổng quan sau này):

  • Bồi bổ, chống suy mòn: dùng làm thuốc bổ adaptogen — tăng cảm giác ngon miệng, chống mệt mỏi, suy nhược; viên sutherlandia được dùng hỗ trợ người suy mòn do HIV/AIDS.
  • Ung thư (hỗ trợ): trà lá được dùng truyền thống cho các bệnh ung thư bên trong và như thuốc dự phòng — nguồn gốc của tên “cancer bush”; đây là cách dùng nổi tiếng nhất nhưng cũng gây tranh cãi nhất.
  • Tiểu đường: dùng truyền thống cho bệnh tiểu đường và các rối loạn chuyển hóa.
  • Cảm cúm, nhiễm trùng: dùng khi cảm lạnh, cúm, thủy đậu, ho, viêm phế quản mạn, viêm họng.
  • Tiêu hóa: dùng khi khó tiêu, ợ nóng, viêm dạ dày, loét dạ dày, táo bón, tiêu chảy, kiết lỵ.
  • Khớp và viêm: dùng cho viêm khớp dạng thấp, viêm xương khớp, gút, đau nhức cơ thể.
  • Tâm thần: dùng hỗ trợ khi lo âu, trầm cảm, căng thẳng, mất ngủ, động kinh theo kinh nghiệm dân gian.
  • Vết thương ngoài da: lá giã đắp vết thương, rửa vết loét.

3. Bằng chứng hiện đại nói gì? — cần đọc kỹ

Trung tâm Ung thư Memorial Sloan Kettering (Hoa Kỳ) tóm tắt thẳng thắn: nghiên cứu trong phòng thí nghiệm gợi ý sutherlandia có hoạt tính kháng ung thư, nhưng điều này chưa được chứng minh trên người. Chiết xuất có tác dụng kháng khuẩn, kháng virus, kháng nấm trong ống nghiệm; một vài báo cáo ca bệnh gợi ý có thể giảm mệt mỏi ở bệnh nhân ung thư. Ngược lại, trong một thử nghiệm trên người nhiễm HIV, nhóm dùng sutherlandia không có lợi ích hơn giả dược mà còn có thời gian nhiễm trùng dài hơn, và có 2 ca lao xuất hiện dù đang dùng thuốc dự phòng. Tổng quan toàn diện năm 2025 (Plants, dựa trên 154 bài báo) ghi nhận hoạt tính điều hòa miễn dịch, chống oxy hóa, chống viêm, chống tiểu đường và bảo vệ thần kinh trong các nghiên cứu tiền lâm sàng — nhưng tất cả vẫn là bằng chứng sớm, chưa đủ để kết luận điều trị bệnh trên người. Về an toàn, Hội đồng Nghiên cứu Y khoa Nam Phi khẳng định nước sắc, trà và cồn thuốc sutherlandia an toàn ở liều tương đương liều người sau thử nghiệm 3 tháng trên khỉ vervet.

4. Cách dùng truyền thống và lưu ý an toàn

  • Trà lá: lá khô hãm nước sôi, uống ngày 2–3 lần; liều điều trị được khuyến cáo trong y văn là khoảng 9 mg/kg/ngày (tính theo chiết xuất).
  • Viên bột lá: dạng bào chế thương mại phổ biến ở Nam Phi.

Lưu ý an toàn — rất quan trọng: không dùng sutherlandia thay thế điều trị ung thư, HIV/AIDS hay tiểu đường — chưa có bằng chứng nào cho thấy cây chữa được các bệnh này trên người, và việc bỏ thuốc điều trị để dùng thảo dược có thể nguy hiểm tính mạng. Tác dụng phụ thường gặp: tiêu chảy, khô miệng, chóng mặt; liều cao có thể gây đổ mồ hôi, nôn. Không dùng cùng isoniazid (thuốc lao) và thận trọng với thuốc kháng retrovirus như atazanavir — nghiên cứu trên người cho thấy sutherlandia có thể làm giảm sinh khả dụng của atazanavir và tương tác với các thuốc chuyển hóa qua CYP3A4. Phụ nữ mang thai, trẻ em và người có bệnh gan, thận nên hỏi bác sĩ trước khi dùng.

Nguồn tham khảo:

  • Memorial Sloan Kettering Cancer Center: “Sutherlandia frutescens” — mskcc.org
  • PMC (Plants, 2025): “Phytochemistry, Ethnopharmacology, and Pharmacology of Lessertia frutescens (Cancer Bush): A Comprehensive Review” — pmc.ncbi.nlm.nih.gov
  • Wikipedia: Lessertia frutescens

Khuyến cáo

⚠️ Khuyến cáo: Thông tin trong bài chỉ để tham khảo, không thay thế chẩn đoán, tư vấn hay chỉ định điều trị của bác sĩ. Các công dụng nêu trên là kinh nghiệm y học cổ truyền và dân gian, chưa được khẳng định là chữa khỏi bệnh. Người có bệnh nền, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ hoặc đang dùng thuốc cần hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng.