Thảo Dược Việt Nam

Tràm lá rộng (Melaleuca quinquenervia) – cây giấy vỏ, thuốc ho cảm của người Aboriginal Úc

2026-11-22 · Châu Úc

Tràm lá rộng, tên khoa học Melaleuca quinquenervia (Cav.) S.T.Blake, họ Sim (Myrtaceae), tên tiếng Anh là broad-leaved paperbark hay paperbark tree, ở New Caledonia gọi là niaouli, ở Hoa Kỳ gọi là punk tree. Đây là một trong những cây “đa năng” nhất của người Aboriginal vùng ven biển đông Úc — vừa là cây thuốc, vừa là vật liệu làm nhà, nôi, thuyền và giấy vẽ. Cần phân biệt với cây tràm trà (Melaleuca alternifolia, đã có bài trên trang này ngày 16/11) — hai loài cùng chi nhưng khác nhau về hình dáng, vùng phân bố và cách dùng.

Cây tràm lá rộng (Melaleuca quinquenervia)
Cây tràm lá rộng (Melaleuca quinquenervia) — Ảnh: Steve Fitzgerald, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

1. Phân bố và đặc điểm

Tràm lá rộng là cây gỗ nhỏ tới trung bình, cao 8–15 m (đôi khi tới 25 m), thân có lớp vỏ giấy màu trắng kem, xốp, bong thành nhiều lớp mỏng — đặc điểm tạo nên tên gọi “paperbark” (vỏ giấy). Lá rộng, có 5 gân chính (tên khoa học quinquenervia nghĩa là “năm gân”), hoa trắng kem mọc thành chùm bông như bàn chải, rất giàu mật. Cây phân bố dọc ven biển đông Úc — từ Sydney tới Queensland — và ở New Caledonia, Papua New Guinea, ưa đất đầm lầy ven biển, chịu ngập tốt. Cây được mô tả chính thức lần đầu năm 1797 bởi nhà tự nhiên học Tây Ban Nha Antonio José Cavanilles. Hoa là nguồn mật quan trọng cho chim, dơi và côn trùng; mật hoa được người Aboriginal pha thành nước uống ngọt.

2. Công dụng theo y học truyền thống của người Aboriginal

Người Aboriginal vùng ven biển đông Úc (trong đó có người Bundjalung, Gumbaynggirr và các nhóm ở Queensland) dùng tràm lá rộng theo nhiều cách, được ghi trong các tổng quan dân tộc thực vật học và sách Bush Medicine:

  • Ho, cảm lạnh, đau đầu: công dụng thuốc nổi tiếng nhất — lá non giã nát, hãm nước nóng để uống, hít hơi hoặc xông khi ho, cảm lạnh, nghẹt mũi, đau đầu; lá nhai để giảm đau răng và cảm lạnh vùng đầu.
  • Bồi bổ toàn thân: nước hãm lá dùng như thuốc bổ (tonic) khi mệt mỏi, ốm yếu theo bảng tổng hợp của Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine về cây thuốc Aboriginal ở Queensland.
  • Thấp khớp, đau dây thần kinh: tinh dầu lá chưng cất dùng ngoài xoa chỗ đau thấp khớp, đau dây thần kinh.
  • Vết thương, bệnh ngoài da: vỏ giấy dùng băng vết thương, cầm máu — phụ nữ First Nations còn dùng vỏ giấy để cầm máu sau sinh; lá và vỏ đắp vết cắt, vết loét, vết côn trùng cắn.
  • Nhiễm trùng đường tiết niệu và hô hấp: tinh dầu được ghi nhận trong y học thảo dược có tính sát khuẩn, dùng hỗ trợ nhiễm trùng hô hấp và bàng quang.

Ngoài làm thuốc, vỏ giấy còn là vật liệu thiết yếu: lợp mái, làm nôi em bé, địu, chiếu ngủ, gói thức ăn nấu trong lò đất, làm thuyền (coolamon), vẽ tranh trên vỏ; mật hoa pha nước uống ngọt, làm mật ong có hương vị đậm.

3. Cách dùng truyền thống và bằng chứng hiện đại

  • Nước hãm lá: lá non giã nát hãm nước nóng, uống hoặc hít hơi khi ho, cảm lạnh, đau đầu.
  • Xoa tinh dầu pha loãng: tinh dầu lá (chemotype cineole) pha loãng với dầu nền, xoa ngoài khi ho, cảm, đau khớp — chỉ dùng ngoài da.
  • Băng vỏ giấy: lớp vỏ mỏng đắp trực tiếp lên vết thương nhỏ như băng gạc tự nhiên.

Bằng chứng hiện đại về cây này còn hạn chế: tinh dầu có hoạt tính kháng khuẩn trong phòng thí nghiệm nhờ 1,8-cineole và các terpene; chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh hiệu quả điều trị ho cảm hay nhiễm trùng. Một lưu ý sinh thái đáng nhớ: tràm lá rộng du nhập vào Florida (Hoa Kỳ) từ đầu thế kỷ 20 đã trở thành loài xâm lấn nghiêm trọng ở vùng đầm lầy Everglades, lấn át thảm thực vật bản địa — ví dụ điển hình về cây thuốc quý ở quê hương nhưng gây hại khi đưa ra ngoài vùng phân bố tự nhiên.

4. Lưu ý an toàn

Chỉ dùng nước hãm lá loãng theo kinh nghiệm truyền thống và tinh dầu pha loãng ngoài da; tuyệt đối không uống tinh dầu nguyên chất — tinh dầu tràm đậm đặc có thể gây độc khi nuốt, kích ứng dạ dày và hệ thần kinh. Không dùng tinh dầu đậm đặc cho trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người hen suyễn; thử trên vùng da nhỏ trước khi xoa diện rộng vì có thể gây viêm da tiếp xúc. Không tự hái cây dại làm thuốc khi chưa có kinh nghiệm nhận diện — nhiều cây chi Tràm trông giống nhau và khó phân biệt; việc hái cây trong vườn quốc gia bị hạn chế. Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước khi dùng chiết xuất đậm đặc.

Nguồn tham khảo:

Khuyến cáo

⚠️ Khuyến cáo: Thông tin trong bài chỉ để tham khảo, không thay thế chẩn đoán, tư vấn hay chỉ định điều trị của bác sĩ. Các công dụng nêu trên là kinh nghiệm y học cổ truyền và dân gian, chưa được khẳng định là chữa khỏi bệnh. Người có bệnh nền, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ hoặc đang dùng thuốc cần hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng.